Są ludzie, którzy piszą historię czynem, i są tacy, którzy piszą ją piórem — a czasem, jak w przypadku Piotra Arszinowa, jedna osoba robi obie te rzeczy, po czym unieważnia własne dzieło dalszym życiem. To on, jako współwięzień w moskiewskiej Butyrce, nauczył młodego, niewykształconego Nestora Machno geografii, historii i matematyki, i to on ugruntował jego przekonania polityczne — bez tej edukacji trudno wyobrazić sobie Machnowszczyznę w takiej postaci, jaką znamy. To on, kilkanaście lat później, napisał „Historię Ruchu Machnowskiego” — książkę, która do dziś jest podstawowym źródłem pisanym z wnętrza ruchu, a nie przez jego wrogów.
A jednak ten sam człowiek, dekadę po napisaniu tej książki, publicznie wyrzekł się anarchizmu, wezwał towarzyszy do sojuszu z tym samym aparatem państwowym, który zmiażdżył ruch machnowski, i wrócił do Związku Sowieckiego z nadzieją na przebaczenie. Nie doczekał go. Zniknął w Wielkiej Czystce — a to, co się z nim wtedy naprawdę stało, nie zostało do dziś jednoznacznie wyjaśnione nawet w najbardziej wiarygodnych źródłach archiwalnych i akademickich, o czym w tym tekście będę mówić otwarcie, a nie po cichu wybierając wersję wygodniejszą.
Dlaczego warto o nim pisać? Bo Arszinow to postać, w której skupiają się wszystkie największe dylematy rewolucyjnego anarchizmu XX wieku: terror indywidualny jako odpowiedź na terror państwowy, spór o organizację ruchu (spór wokół jego własnej „Platformy Organizacyjnej”), i pytanie, jak daleko można się ugiąć przed totalitarną maszyną, zanim przestanie się być sobą. Jego biografia nie ma prostej moralnej puenty — i właśnie dlatego zasługuje na uczciwe, nieupiększone opowiedzenie.
Nota wstępna: o źródłach i uczciwości historycznej
Biografia Piotra Arszinowa jest, z metodologicznego punktu widzenia, jeszcze trudniejsza niż biografia Wiktora Biłasza. Podczas gdy w przypadku Biłasza siedem niezależnych źródeł ostatecznie zgodnie potwierdziło dokładną datę jego śmierci, w przypadku Arszinowa nawet najbardziej wiarygodne, archiwalne i akademickie źródła — rosyjska Wikipedia, baza ofiar represji politycznych openlist.wiki oparta na dokumentach RGASPI, oraz recenzowane prace historyka Dmitrija Rublowa — nie zgadzają się co do tego, czy w 1938 lub 1939 roku został on skazany na śmierć, czy na dziesięć lat łagru. Ta rozbieżność nie została w toku prac nad tym tekstem sztucznie „rozstrzygnięta” na korzyść jednej wersji — zostaje przedstawiona wprost, z pełnym zestawem sprzecznych źródeł, w rozdziale VII.
Tekst został oparty na źródłach, które udało się wzajemnie zweryfikować: angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, czeskiej, niemieckiej, bułgarskiej i hiszpańskiej Wikipedii (wraz z ich aparatem źródłowym), biografii pióra brytyjskiego historyka anarchisty Nicka Heatha opublikowanej na libcom.org i nestormakhno.info, bazie biograficznej hrono.ru, archiwalnej bazie ofiar represji openlist.wiki (oparta na dokumentach Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej, RGASPI), pracach akademickiego historyka anarchizmu Dmitrija Rublowa opublikowanych na karaultheca.ru i w zbiorze „Anarchizm: Pro et Contra” (predanie.ru), a także na samych tekstach Arszinowa — jego „Historii Ruchu Machnowskiego” (1923) i jego późniejszym, polemicznym eseju z 1929 roku broniącym anarchizmu przed bolszewicką krytyką, opublikowanym w formie skanu na ideology.rhga.ru. Tam, gdzie źródła się rozmijają, zaznaczam to wprost, zamiast wybierać wersję „wygodniejszą” dla narracji.
Krótkie podsumowanie wiarygodności: Chronologia lat 1904–1917 (radykalizacja, zamach na Wasilenkę, proces z 1911 roku, Butyrka i przyjaźń z Machno) jest wysoko wiarygodna — potwierdzona zgodnie przez niezależną biografię anarchistyczną (Nick Heath), rosyjską i angielską Wikipedię oraz sam autobiograficzny wstęp Arszinowa do jego książki. Lata machnowskie (1918–1921) i pierwszy okres emigracji (1921–1929) są równie dobrze potwierdzone, z jednym istotnym zastrzeżeniem: długość wyroku z 1911 roku podawana jest niezgodnie jako 11 lub 20 lat (Rozdział I). Okres 1930–1935 — zwrot ideologiczny i powrót do ZSRR — jest udokumentowany fragmentarycznie, a jego interpretacja (autentyczna kapitulacja czy zakamuflowana infiltracja) pozostaje przedmiotem nierozstrzygniętego do dziś sporu historyków (Rozdział VI). Najsłabiej potwierdzonym elementem całej biografii są okoliczności jego aresztowania i śmierci w latach 1937–1940 — tu nawet najbardziej wiarygodne źródła wprost sobie przeczą, co szczegółowo opisałem w Rozdziale VII.
Rozdział I. Chłopiec z Andrejewki, terrorysta z Jekaterynosławia (1886/1887–1911)
Nawet miejsce i data urodzenia Piotra Arszinowa są sporne — i to w sposób, który sam w sobie mówi coś o naturze źródeł, na jakich oparta jest jego biografia. Większość źródeł — angielska i ukraińska Wikipedia, biografia Nicka Heatha oraz archiwalna baza openlist.wiki (oparta na dokumentach RGASPI) — podaje, że urodził się w 1887 roku we wsi Andrejewka, w powiecie niziniełomowskim guberni penzeńskiej (libcom.org, Nick Heath). Rosyjska Wikipedia precyzuje dokładną datę — 7 lutego (26 stycznia według starego stylu) 1887 roku — ale zawiera przy tym zastrzeżenie rzadko spotykane w biografiach historycznych postaci: „Data i miejsce urodzenia (wieś Andrejewka), podane przez samego Arszinowa w ankiecie, nie znajdują potwierdzenia w przeprowadzonej kontroli ksiąg metrykalnych tej wsi”. Innymi słowy: nawet dane biograficzne podane przez samego Arszinowa nie zostały zweryfikowane w dokumentach kościelnych — być może z powodu niedoskonałości ówczesnej rejestracji, a być może dlatego, że sam Arszinow, żyjąc od młodości pod fałszywymi papierami i pseudonimami, mógł nie podawać władzom prawdziwych danych.
Konkurencyjna wersja, podawana przez rosyjską bazę biograficzną hrono.ru oraz przez marxists.org, umiejscawia jego urodziny rok wcześniej — w 1886 roku — i w innym miejscu: w samym Jekaterynosławiu, a nie w Andrejewce. (Zastrzeżenie źródłowe: żaden z tych dwóch wariantów nie da się dziś jednoznacznie potwierdzić jako jedynie prawdziwy — większość i, co ważne, jedyne źródło archiwalne oparte na dokumentach organów represji [openlist.wiki] wskazują na Andrejewkę i rok 1887, dlatego przyjmuję tę wersję jako lepiej udokumentowaną, przy jednoczesnym zaznaczeniu istnienia wersji alternatywnej.) Osobną zagadką jest samo nazwisko: ukraińska Wikipedia, powołując się na dwa niezależne, zarchiwizowane źródła internetowe, zwraca uwagę, że choć część materiałów podaje „Marin” jako partyjny pseudonim noszącego prawdziwe nazwisko „Arszinow”, inne źródła twierdzą odwrotnie — że prawdziwym nazwiskiem był Marin, a „Arszinow” (a także „Arszinoff” czy używany podczas procesu z 1911 roku alias „F. I. Michajłowski”) był jedynie jednym z jego konspiracyjnych imion (libcom.org, gdzie w samym tytule biografii figuruje „Piotr Andrievich Marin (Arshinov)”). Wobec tej niejednoznaczności w niniejszym tekście — zgodnie z konwencją przyjętą przez większość źródeł anglojęzycznych i przez samego autora na okładkach jego własnych publikacji — używam nazwiska „Arszinow” jako głównego, odnotowując „Marin” jako jego trwały pseudonim polityczny.
Do rewolucyjnego ruchu przystąpił w 1904 roku. W 1905 roku pracował jako monter w kolejowych warsztatach miasteczka Kizył-Arwat w Turkiestanie, blisko granicy z Iranem — należał wówczas do bolszewickiej frakcji Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji i redagował skierowaną do robotników kolejowych nielegalną gazetę „Мolot” („Młot”). W 1906 roku, uciekając przed uwagą policji, przeniósł się do Jekaterynosławia, gdzie związał się z ruchem anarchistycznym i podjął pracę w fabryce Szoduara — a wraz z innymi anarchistami zaczął organizować zbrojne akcje wymierzone w przedstawicieli lokalnej władzy i policji. 22–23 grudnia 1906 roku uczestniczył w ataku na komisariat policji w Niżniednieprowsku.
7 marca 1907 roku, w obecności tłumu robotników, zastrzelił Wasilenkę — kierownika warsztatów kolejowych w Aleksandrowsku w guberni jekaterynosławskiej, który po grudniowym powstaniu 1905 roku doniósł władzom na ponad stu robotników uczestniczących w zbrojnym wystąpieniu, z których część została rozstrzelana, a resztę skazano na długie lata więzienia. Z perspektywy anarchistycznej ten czyn — indywidualny terror wymierzony w konkretnego kolaboranta władzy, odpowiedzialnego za śmierć i uwięzienie towarzyszy — należy odczytywać w kontekście epoki: rosyjski ruch rewolucyjny lat 1905–1907 traktował taką „zemstę” jako formę sprawiedliwości ludowej wobec systemu, który nie znał innej sprawiedliwości dla robotników.
9 marca 1907 roku Arszinow został aresztowany i skazany przez sąd wojskowy na śmierć przez powieszenie. W noc 22 kwietnia 1907 roku, podczas nocnej mszy wielkanocnej, zbiegł z więzienia wraz z innymi skazańcami i znalazł schronienie we Francji. Wrócił do Rosji w 1909 roku, jesienią tego samego roku był aresztowany za propagandę anarchistyczną wśród robotników briańskich — i po raz drugi zbiegł z więzienia, tym razem jeszcze przed ogłoszeniem wyroku, kontynuując działalność konspiracyjną wśród robotników i chłopów Kostromy i Smoleńska. W maju–lipcu 1910 roku uczestniczył wraz z innymi anarchistami w ekspropriacji (rabunku) składów wina we wsi Filipowo w guberni kostromskiej i w Stiepanowie-Silinie w guberni smoleńskiej, a także w napadzie na urząd pocztowy w Sudisławiu. W sierpniu 1910 roku wyjechał do Austrii po broń i materiały propagandowe; po powrocie, we wrześniu tego roku, został aresztowany przez władze austriackie, uwięziony w Tarnopolu, a następnie w maju 1911 roku wydany władzom rosyjskim.
25 czerwca 1911 roku w Moskwie rozpoczął się jego proces — pod przybranym nazwiskiem F. I. Michajłowski, wraz z 36 innymi oskarżonymi. Co do długości ostatecznego wyroku, źródła się nie zgadzają, i tej rozbieżności nie można dziś jednoznacznie rozstrzygnąć: rosyjska baza biograficzna hrono.ru podaje, że 25 października 1911 roku moskiewska izba sądowa skazała go w procesie „Organizacji Anarchistów-Komunistów-Młokosów” na 11 lat katorgi, natomiast Nick Heath — a także sam Arszinow w autobiograficznym wstępie do własnej książki — podają wyrok w wysokości 20 lat więzienia (Arszinow, „Историческое место анархизма”, wstęp autobiograficzny w wyd. ru.anarchistlibraries.net). (Zastrzeżenie źródłowe: wersję dwudziestoletniego wyroku uznaje tu za lepiej udokumentowaną, ponieważ potwierdza ją nie tylko niezależny historyk anarchistyczny, lecz sam Arszinow we własnym, pisanym z pierwszej ręki tekście — jednak wersja jedenastoletnia z hrono.ru nie jest tym samym całkowicie odrzucona, gdyż być może odnosi się do innej, wcześniejszej fazy tego samego procesu lub do wyroku przed ewentualną korektą w instancji odwoławczej; nie znalazłem dokumentu, który wyjaśniałby wprost tę różnicę.) Trafił do moskiewskiego więzienia Butyrki.
Rozdział II. Butyrka: uniwersytet, którego nie było na mapie (1911–1917)
To w celi butyrskiego więzienia rozegrał się jeden z najważniejszych, choć najmniej spektakularnych epizodów w historii całej Machnowszczyzny. Wśród współwięźniów Arszinowa znalazł się młody, niewykształcony ukraiński anarchista — dwudziestodwuletni wówczas Nestor Machno, skazany za udział w napadach zbrojnych na dożywotnie więzienie. Arszinow, który sam zadał sobie trud samodzielnego wykształcenia się, przekazał tę wiedzę Machnie: Machno wspominał później w szczególności lekcje geografii, historii i matematyki. Arszinow ugruntował też jego przekonania polityczne.
Trudno przecenić znaczenie tego faktu dla całej późniejszej historii. Machno, syn niepiśmiennych praktycznie chłopów z Hulajpola, wyszedł z więzienia w 1917 roku jako człowiek już uformowany intelektualnie i ideologicznie — w dużej mierze dzięki latom spędzonym w celi z Arszinowem. Więź, jaka wytworzyła się między nimi w tym okresie, przetrwała rewolucję, wojnę domową i lata emigracji — i to ona tłumaczy, dlaczego Arszinowa, a nie kogoś innego, spotkał później honor napisania oficjalnej historii ruchu machnowskiego.
Rozdział III. Powrót na Ukrainę: Nabat i sztab idei Machnowszczyzny (1917–1921)
Uwolniony przez rewolucję lutową 1 marca 1917 roku, Arszinow stał się jednym ze współzałożycieli Federacji Grup Anarchistycznych Moskwy, sekretarzem moskiewskiego związku propagandy, a od września 1917 roku organizatorem gazet „Golos Truda” i czasopisma „Anarchia”. W 1918 roku redagował w Donbasie gazetę „Golos Anarchista”, po czym przybył do Hulajpola wraz z innymi moskiewskimi anarchistami, by dołączyć do ruchu swojego byłego towarzysza z celi.
Między kwietniem 1919 a sierpniem 1921 roku Arszinow był jedną z centralnych postaci intelektualnych Machnowszczyzny. Pracował w wydziale kulturalno-oświatowym ruchu, współredagował powstańczą gazetę „Put k Swobodie” („Droga do Wolności”), a wraz z Wsiewołodem Wolinem zainicjował zjazd organizacyjny konfederacji anarchistycznej Nabat, obejmującej cały obszar Ukrainy. Był redaktorem gazety „Nabat” oraz — od 1920 roku w Charkowie — „Gołos Machnowca” („Głos Machnowca”). Według opisu wydawcy jego własnej książki, w 1919 roku stał się osobistym sekretarzem Machno (Freedom Press, opis wydawniczy). To wtedy, obok bieżącej pracy propagandowej i redakcyjnej, zaczął zbierać materiał do dzieła, które miało uczynić go najważniejszym historykiem ruchu — dzieła, o którym mowa w następnym rozdziale.
Rozdział IV. Kronikarz ruchu: „Historia Ruchu Machnowskiego” (1921–1923)
Po klęsce Machnowszczyzny i rozbiciu ruchu przez Armię Czerwoną w 1921 roku Arszinow wyemigrował — najpierw do Berlina, gdzie w 1922 roku ostatecznie osiadł. Tam dokończył pracę nad swoim najważniejszym dziełem: „Историей махновского движения (1918–1921 гг.)” („Historią Ruchu Machnowskiego”), opublikowaną w 1923 roku przez „Grupę Rosyjskich Anarchistów w Niemczech”, ze wstępem napisanym przez samego Wolina (Wsiewołoda Eichenbauma) i portretem Machno (militera.lib.ru; marxists.org; theanarchistlibrary.org).
Znaczenie tej książki dla ruchu anarchistycznego trudno przecenić — do dziś pozostaje ona pierwszym systematycznym opracowaniem historii Machnowszczyzny napisanym przez uczestnika ruchu, nie przez jego wroga ani przez zewnętrznego obserwatora.
(Zastrzeżenie źródłowe — wprowadzone po dodatkowej weryfikacji: strona marxists.org powtarza twierdzenie, że książka Arszinowa „posłużyła jako materiał obronny w procesie sądowym przeciwko Machno w Paryżu, dzięki któremu Machno został oczyszczony z zarzutów”. Moja dalsza weryfikacja pokazała, że to twierdzenie oparte jest na jednym, niepotwierdzonym źródle i jest prawdopodobnie błędne. Sam Machno w swoim eseju z 1926 roku napisał wprost, że pogłoski o jego „sądzeniu” w Paryżu są „kolejnym kłamstwem” rozpowszechnianym przez jego wrogów (Nestor Makhno, „The Struggle Against the State”, marxists.org). Jedynym potwierdzonym wydarzeniem w Paryżu związanym z zarzutami wobec Machno była publiczna debata z francuskim pisarzem Josephem Kesselem w czerwcu 1926 roku na temat obwinień o pogromy — a nie proces sądowy („Anti-Semitism and the Makhnovists”, libcom.org). Natomiast jedynym rzeczywiście potwierdzonym procesem sądowym, w którym Machno został uniewinniony, był proces przed trybunałem polskim w Warszawie w listopadzie 1923 roku, pod zarzutem zdrady stanu (rzekome podżeganie do powstania w Galicji) — proces odnotowany w przypisie do francuskiego, paryskiego wydania książki Arszinowa z 1924 roku, choć nawet ten przypis nie stwierdza, że sama książka posłużyła jako materiał dowodowy w tym procesie (przypis w wydaniu paryskim 1924, cytowany na marxists.org).)
Z perspektywy anarchistycznej największą, a zarazem najmniej dwuznaczną zasługą Arszinowa pozostaje samo spisanie historii ruchu z wnętrza — bez tej książki znaczna część wiedzy o wewnętrznym, samorządnym życiu „wolnego terytorium” byłaby dostępna wyłącznie w wersji spisanej przez jego wrogów, białych, bolszewickich czy nacjonalistycznych.
O życiu prywatnym Arszinowa w tym okresie zachowało się niewiele udokumentowanych informacji, ale kilka faktów udało się zweryfikować. Sam Wolin, we wstępie do „Historii Ruchu Machnowskiego”, pisał, że autor „doprowadził pracę do końca w wyjątkowo trudnych warunkach osobistych, częściowo na Ukrainie, a częściowo w Moskwie” (Wolin, przedmowa, theanarchistlibrary.org), a sam Arszinow we własnym wstępie autorskim tej samej książki wspominał, że rękopis był wielokrotnie niszczony — dwukrotnie zgubiony na froncie w trakcie walk, dwukrotnie utracony podczas rewizji w miejscach, gdzie się ukrywał, przy czym ostatnia, szczególnie cenna partia dokumentacji przepadła w Charkowie w styczniu 1921 roku (Arszinow, wstęp autorski, theanarchistlibrary.org).
Historyk Aleksandr Skirda w pracy „Facing the Enemy” (2002, s. 122) podaje bardziej precyzyjną wersję tego epizodu: ukrywając się wiosną 1921 roku w Moskwie, Arszinow miał zostać przeszukany przez Czeka, która skonfiskowała wstępną wersję jego rękopisu (Skirda, „Facing the Enemy”, 2002, libcom.org). (Zastrzeżenie źródłowe: ten konkretny szczegół — przeszukanie przez Czeka moskiewskiego mieszkania i konfiskata rękopisu — pochodzi ostatecznie z jednego ustalenia historyka Skirdy; nie znalazłem od niego niezależnego źródła, które potwierdzałoby to zdarzenie wprost. Jest ono jednak zgodne z ogólniejszym, współczesnym świadectwem samego Arszinowa i Wolina o wielokrotnych rewizjach i utratach rękopisu w tym samym okresie, co czyni je wiarygodnym, choć formalnie pojedyńczo potwierdzonym.)
Skirda, w innej swojej pracy — „Nestor Makhno: Anarchy’s Cossack” (2004, s. 269) — pisze też, że „Arszinow wraz z żoną zdołali nielegalnie przekroczyć granicę i dotarli do Berlina” (Skirda, „Anarchy’s Cossack”, theanarchistlibrary.org). Fakt, że Arszinow miał żonę lub życiową towarzyszkę, znajduje niezależne potwierdzenie w biografii Nicka Heatha, który — cytując wspomnienia syna Wolina, Leona — pisze o wizytach „towarzyszki” Arszinowa (ang. „companion”) wraz z jego synem, Andriejem, w domu rodziny Wolina (libcom.org). Jest to jednocześnie jedyny znaleziony konkretny trop wskazujący na istnienie potomka Arszinowa — informacja, o której większość opracowań, w tym rosyjska Wikipedia, całkowicie milczy.
(Zastrzeżenie źródłowe: sama trasa ucieczki — nielegalne przekroczenie granicy polskiej, a następnie wyjazd do Niemiec — jest potwierdzona dwoma niezależnymi źródłami: Skirdą (za nim Wikipedią angielską) oraz rosyjskim historykiem Dmitrijem Rublowem w Wielkiej Encyklopedii Rosyjskiej. Źródła te różnią się jednak w datowaniu: Rublow umieszcza samo przekroczenie granicy w 1922 roku („в 1922 г. нелегально перешёл границу Польши, затем добрался до Германии и поселился в Берлине”), podczas gdy narracja Skirdy/Wikipedii sytuuje ucieczkę jeszcze w 1921 roku, z przybyciem do Berlina dopiero w 1922. Rozbieżności tej nie da się dziś rozstrzygnąć i jest ona tu odnotowana wprost. Co więcej, encyklopedia Rublowa — w przeciwieństwie do Skirdy — nie wspomina o żonie towarzyszącej Arszinowowi w tej podróży; szczegół ten pochodzi wyłącznie od Skirdy, powtórzony przez Wikipedię. Nie znalazłem również żadnego wiarygodnego źródła potwierdzającego krążącą wersję, według której żona Arszinowa miała zostać osobno zatrzymana przez Czeka i zwolniona po trzech dniach — twierdzenie to nie występuje w żadnym z sprawdzonych źródeł pierwotnych czy akademickich i nie powinno być traktowane jako fakt.)
Rozdział V. Emigracja, „Dieło Truda” i spór o „Platformę Organizacyjną” (1921–1929)
Na emigracji Arszinow pozostał aktywnym publicystą i organizatorem ruchu anarchistycznego. Redagował w Berlinie „Anarchiczeskij Wiestnik” („Wiadomości Anarchistyczne”), a następnie — w Paryżu w latach 1925–1929, potem w Chicago od 1930 roku — czasopismo „Dieło Truda” („Sprawa Pracy”), skupiające grupę rosyjskich anarchistów emigracyjnych. W 1926 roku był współautorem najbardziej kontrowersyjnego tekstu w historii dwudziestowiecznego anarchizmu: „Platformy Organizacyjnej Wolnościowych Komunistów” (Organizacyjna platforma powszechnego związku anarchistów) (theanarchistlibrary.org).
Platforma, analizująca porażkę rosyjskiego ruchu anarchistycznego w konfrontacji z dobrze zorganizowanymi bolszewikami, argumentowała za koniecznością stworzenia zdyscyplinowanego, programowo jednolitego Powszechnego Związku Anarchistów, opartego na wspólnej teorii, wspólnej taktyce i wspólnej dyscyplinie kolektywnej odpowiedzialności. Reakcja części środowiska anarchistycznego była gwałtowna: sami Errico Malatesta i Aleksander Berkman zarzucili autorom Platformy, że są „jeden krok od bolszewizmu” i próbują „zbolszewizować anarchizm”. Spór ten na trwałe podzielił międzynarodowy ruch anarchistyczny na zwolenników „platformizmu” (organizacji jednolitej programowo) i „synteizmu” (organizacji otwartej na różne odłamy anarchizmu) — podział, którego echa są słyszalne w ruchu anarchistycznym do dziś.
Spór ten miał jednak dalszy, mniej znany ciąg, warty bliższego prześledzenia — sam Machno bowiem później się do krytyki Malatesty odniósł, a wątek nieporozumienia i błędów tłumaczenia okazał się w tej korespondencji rzeczywiście istotny.
Malatesta opublikował swoją krytykę projektu („A Project of Anarchist Organisation”) w październiku 1927 roku na łamach genewskiego „Il Risveglio” — pisał ją, będąc objęty aresztem domowym we faszystowskich Włoszech, odcięty przez cenzurę korespondencji od bieżącej dyskusji w ruchu anarchistycznym (zinelibrary.org). Machno odpowiedział tekstem „About the 'Platform'” (1928), otwierając go słowami: „Odnoszę wrażenie, że albo błędnie zrozumiałeś projekt „Platformy”, albo też twoja odmowa uznania zbiorowej odpowiedzialności w działalności rewolucyjnej oraz przewodniej roli, jaką siły anarchistyczne powinny podjąć, wynika z głęboko zakorzenionego przekonania o istocie anarchizmu, które skłania cię do pomijania tej zasady odpowiedzialności”. Równolegle sam Arszinow opublikował w „Dieło Truda” własną odpowiedź, „The Old and New in Anarchism”, zarzucając Malateście, że nie uchwycił „ducha Platformy” i potraktował problem organizacji „w dogmatycznej abstrakcji”, nie uwzględniając okoliczności porażki rewolucji rosyjskiej, z których dokument wyrastał (theanarchistlibrary.org; zinelibrary.org).
List Machno dotarł do Malatesty z ponadrocznym opóźnieniem, spowodowanym cenzurą i informacyjną izolacją Malatesty. Malatesta odpowiedział w grudniu 1929 roku, otwarcie przyznając, że część niejasności w listach Machno mogła wynikać z niedoskonałości przekładu: „Gdybyśmy mogli korespondować swobodnie, zapytałbym Pana […] o wyjaśnienie Pana poglądów, które — być może z powodu niedoskonałego tłumaczenia z rosyjskiego na francuski — wydają mi się miejscami nieco niejasne” (theanarchistlibrary.org). W tym samym liście, odnosząc się do kluczowego dla swojej krytyki pojęcia „odpowiedzialności kolektywnej”, Malatesta napisał: „Być może, mówiąc o odpowiedzialności kolektywnej, ma Pan na myśli właśnie tę zgodę i solidarność, która musi istnieć między członkami związku. A jeśli tak, Pana sformułowanie byłoby w moim przekonaniu jedynie niewłaściwym użyciem języka — a więc, będąc kwestią samych słów, bylibyśmy bliżej wzajemnego zrozumienia” (marxists.org).
Uwaga Malatesty o „niedoskonałym tłumaczeniu” nie była gołosłowna. Jedyny francuski przekład Platformy (1926), na którym oparł się również Malatesta, wykonał Wolin (Wsiewołod Eichenbaum) — paradoksalnie jeden z najzagorzalszych krytyków samego dokumentu, który już w kwietniu 1927 roku opublikował na łamach „Le Libertaire” jego odrzucającą recenzję (theanarchistlibrary.org — Ba Jin and the “Arshinov Platform”). Jakość tego przekładu została publicznie zakwestionowana już w 1927 roku na łamach tego samego czasopisma — działacz podpisujący się „Ranko” (najprawdopodobniej Beniamin Goldberg) zarzucił Wolinowi celowe błędne tłumaczenie. Historyk anarchizmu Alexandre Skirda, w pracy „Autonomie individuelle et force collective” (1987, s. 245–246), wskazał konkretne, systematycznie powtarzające się zniekształcenia terminologiczne w tym przekładzie: rosyjskie „napravlenie” („kierunek” lub neutralne „orientacja”) oddawano regularnie w znaczeniu bardziej autorytarnym; „rukovodstvo” („prowadzenie”) tłumaczono systematycznie jako „dyrygowanie”; a w ostatnim zdaniu Platformy słowo „zastrelszczik” („inicjator”) przełożono jako „awangarda” — termin o wyraźnie bolszewickich konotacjach (voidnetwork.gr).
(Zastrzeżenie źródłowe: nie wszyscy historycy podzielają tę interpretację. Hiszpańskojęzyczny serwis Diario De Vurgos, w analizie sporu platformistowsko-syntetystycznego, argumentuje, że narracja o „tendencyjnym tłumaczeniu” Wolina jest mało wiarygodna, ponieważ Wolin był doświadczonym tłumaczem, a odczytanie Malatesty było zbieżne z interpretacją Marii Goldsmith, która czytała rosyjski oryginał i należała do redakcji „Dieło Truda” — według tego stanowiska krytyka platformistów wynikała więc z rzeczywistej treści dokumentu, nie z błędu przekładu (diariodevurgos.com). Ta rozbieżność ocen pozostaje nierozstrzygnięta w literaturze przedmiotu i odnotowuję ją wprost.)
Spór nie zakończył się w 1929 roku. Machno napisał do Malatesty jeszcze raz — „A Second Letter to Malatesta”, opublikowany w „Le Libertaire” 9 sierpnia 1930 roku — rozwijając swoje rozumienie anarchizmu i przyczyny słabości ruchu, i powtarzając, że anarchizm bez trwałej organizacji i kolektywnej odpowiedzialności jego działaczy nie jest w stanie skutecznie wpływać na wydarzenia rewolucyjne (theanarchistlibrary.org). Malatesta z kolei wrócił do tematu w kwietniu 1930 roku, ponownie na łamach „Le Libertaire”, pisząc, że jest „całkowicie gotów uwierzyć, że trudność mogła być po prostu wynikiem różnic językowych”, i uznając, że „za różnicami językowymi kryją się w istocie identyczne stanowiska” w kwestii odpowiedzialności kolektywnej (zinelibrary.org; theanarchistlibrary.org — Nestor McNab, „Italy and the Platform”).
Trzeba jednak zachować równowagę, by nie popaść w drugą skrajność: uznanie problemów tłumaczeniowych i izolacji informacyjnej przez samego Malatestę nie oznacza, że cały spór był nieporozumieniem semantycznym. W liście z grudnia 1929 roku Malatesta wyraźnie odróżnił kwestię słownikową (którą uznał za możliwą do wyjaśnienia) od kwestii, jak pisał, „naprawdę ważnej”: roli, jaką anarchiści mieliby odgrywać w ruchu rewolucyjnym, i tego, czy Komitet Wykonawczy Powszechnego Związku miałby w praktyce kierować działaniami poszczególnych grup w sposób, który wciąż postrzegał jako ryzyko przekształcenia się w rząd (marxists.org). Innymi słowy: część krytyki dotyczącej samego pojęcia „odpowiedzialności kolektywnej” okazała się w dużej mierze — według słów samego Malatesty — kwestią przekładu i terminologii; spór o stopień centralizacji i realną rolę Komitetu Wykonawczego pozostał jednak autentyczną różnicą poglądów między platformistami a częścią starszego pokolenia anarchistów, niezależną od jakości tłumaczenia. Krytyka Malatesty i Berkmana nie była więc ani czystym nieporozumieniem językowym, ani — jak twierdzili sami platformiści w najostrzejszych momentach spolaryzowanej debaty — dowodem złej woli krytyków: była mieszanką realnych błędów przekładu (udokumentowanych przez Skirdę, choć kontestowanych przez część historyków), izolacji informacyjnej Malatesty i rzeczywistej, przetrwałej różnicy poglądów na temat stopnia centralizacji organizacji anarchistycznej.
Ironia historii polega na tym, że dokument napisany właśnie po to, by uodpornić ruch anarchistyczny na bolszewicką infiltrację i dezorganizację, kilka lat później okazał się bezsilny wobec tego, co przydarzyło się jego głównemu współautorowi.
Rozdział VI. Zwrot: od „Platformy” do Izwiestii (1930–1935)
To, co się stało z Arszinowem na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, jest najbardziej niejednoznacznym i najgoręcej dyskutowanym epizodem jego biografii — a historycy do dziś nie są w tej sprawie zgodni.
Punktem wyjścia był kontakt z Grigorijem Ordżonikidze, bolszewickim działaczem, który — jak podają zgodnie rosyjska Wikipedia i hrono.ru — był w młodości współwięźniem Arszinowa w Butyrce. Za jego pośrednictwem Arszinow, wciąż na emigracji, rozpoczął rozmowy o warunkach ewentualnego powrotu do ZSRR, uzależnione przez stronę sowiecką od formalnego wyrzeczenia się anarchizmu. W 1931 roku opublikował w Paryżu broszurę „Anarchizm i dyktatura proletariatu”, a w 1933 roku kolejną, „Anarchizm w naszej epoce”, wezwał w nich anarchistów do obrony ZSRR i zbliżenia z Kominternem. 4 stycznia 1932 roku wystosował do Komitetu Centralnego WKP(b) formalny list z wyrzeczeniem się anarchizmu.
Sama data jego powrotu do ZSRR jest sporna: francuski historyk Aleksandr Skirda, powołując się na świadectwo przyjaciela Arszinowa, Nikoły Czorbadżijewa, podaje rok 1933; większość innych źródeł wskazuje na koniec 1934 roku. 31 stycznia 1935 roku, wypełniając ankietę dla Wszechzwiązkowego Towarzystwa Byłych Więźniów Politycznych, Arszinow zadeklarował, że przez trzy lata pracował za granicą „w duchu i pod kierunkiem Kominternu” — próbując przedstawić swoje wcześniejsze lata emigracyjne nie jako okres autentycznej działalności anarchistycznej, lecz jako zamaskowaną pracę na rzecz komunistów. 30 czerwca 1935 roku w gazecie „Izwiestija” opublikował artykuł „Krach anarchizmu” (Крах анархизма), ogłaszając w nim otwarty i definitywny rozbrat z ruchem, któremu poświęcił większość dorosłego życia. Tego samego roku, z rekomendacji bolszewickiego weterana Jemieliana Jarosławskiego, starał się o pracę na budowie kanału Moskwa–Wołga — odmówiono mu. Pracował ostatecznie jako korektor w Moskwie.
Warto dodać do tego obrazu wątek rzadko poruszany w źródłach anarchistycznych: wymiar rodzinny samej decyzji o powrocie. Nick Heath pisze, że wśród przyczyn zniechęcenia Arszinowa do dalszej emigracji była presja jego „towarzyszki” (ang. „companion”, wspomnianej już w Rozdziale IV), która „bardzo tęskniła za domem i wywierała na niego presję, by wrócił” (libcom.org). Szczegół ten ma znaczenie wobec krążącej niezależnie od tej biografii tezy, że Arszinow w ostatnich latach życia był osobą samotną, opuszczoną przez rodzinę — dostępne źródła anarchistyczne nie potwierdzają tego wprost, a wskazanie Heatha sugeruje raczej, że decyzja o powrocie miała także wymiar osobisty i rodzinny, nie tylko polityczny. (Zastrzeżenie źródłowe: nie udało mi się jednak ustalić, czy towarzyszka i syn Andriej towarzyszyli Arszinowowi w jego powrocie do ZSRR w 1933–1935 roku, czy pozostali na emigracji — żadne z dostępnych źródeł, anarchistycznych, rosyjskich czy encyklopedycznych, nie odnosi się do tego pytania, a rosyjskojęzyczne relacje o jego moskiewskim okresie pracy jako korektor nie wspominają obecności rodziny w żadną stronę. Twierdzenie, że Arszinow spędził ostatnie lata w samotności, pozostaje więc niepotwierdzoną hipotezą, a nie ustalonym faktem — i nie powinno być tak przedstawiane.)
Dwie kompetentne, choć wzajemnie przeciwne teorie próbują wyjaśnić ten zwrot — i żadnej z nich nie da się dziś jednoznacznie potwierdzić lub obalić. Postsowiecki historyk A. L. Nikitin twierdzi, że Arszinow był od dawna, może nawet od lat, agentem OGPU, a jego „zwrot” był po prostu ujawnieniem prawdziwej, od dawna skrywanej lojalności. Aleksandr Skirda, powołując się na relację Czorbadżijewa, przedstawia przeciwną tezę: że deklarowane wyrzeczenie się anarchizmu było fałszywym, taktycznym posunięciem — „zasłoną dymną” mającą umożliwić dalszą, podziemną pracę dla ruchu anarchistycznego wewnątrz ZSRR. Niezależnie od Skirdy podobną hipotezę — że deklaracje Arszinowa mogły być kamuflażem — sugeruje też jugosłowiański dysydent Ante Ciliga w swojej książce „Русская загадка” („Rosyjska zagadka”), relacjonując krążące w środowisku zesłańców politycznych opinie na temat Arszinowa. (Zastrzeżenie źródłowe: ta dyskusja historiograficzna — spór Nikitina i Skirdy o motywy Arszinowa — jest przedstawiona zgodnie przez rosyjską Wikipedię, i hrono.ru, niezależnie potwierdzona przez odrębne odwołanie do Ciligi w biografii Nicka Heatha; nie oznacza to jednak, że sam spór został rozstrzygnięty — wciąż pozostaje otwarty w historiografii.)
Z perspektywy anarchistycznej ważne jest, by nie zamykać oczu na żadną z możliwości. Jeśli Nikitin ma rację, Arszinow byłby jedną z najdłużej działających i najgłębiej ukrytych wtyczek carskiej, a potem sowieckiej policji politycznej w samym sercu ruchu anarchistycznego — co czyniłoby go postacią wyjątkowo destrukcyjną. Jeśli rację ma Skirda, byłby desperackim rewolucjonistą, który przegrał grę z systemem dysponującym nieograniczonymi środkami przymusu — co nie usprawiedliwia jego publicznych ataków na własnych towarzyszy, ale zmienia moralną wagę jego czynu. Fakt, że nie da się tego dziś rozstrzygnąć, jest sam w sobie ważną informacją o naturze totalitarnego terroru: zacierał on granicę między zdradą a przetrwaniem tak skutecznie, że nawet dziesięciolecia później historycy nie są w stanie jej precyzyjnie wytyczyć.
Rozdział VII. Wielka Czystka: aresztowanie i nierozstrzygnięta zagadka śmierci (1937–1940)
To, co stało się z Arszinowem od 1937 roku, jest najsłabiej udokumentowanym i najbardziej wewnętrznie sprzecznym fragmentem jego biografii — i w przeciwieństwie do wielu innych rozbieżności w tym tekście, tej nie udało mi się rozstrzygnąć nawet w toku wielokrotnej, wielojęzycznej próby weryfikacji. Przedstawiam więc wszystkie warianty wprost, bez wybierania jednego z nich jako „właściwego”.
Najbardziej szczegółową, proceduralną wersję podaje rosyjska Wikipedia: Arszinow został aresztowany w marcu 1938 roku w Moskwie, w ramach sfabrykowanej sprawy szpiegowskiej „Centrum Anarchistyczne” (rzekome szpiegostwo na rzecz Francji), poddany biciu i zmuszony do złożenia wyjaśnień; 26 listopada 1939 roku skazano go — zgodnie z tą wersją — na 10 lat łagru wraz z 5-letnim pozbawieniem praw, nie na śmierć; 1 kwietnia 1940 roku złożył skargę na wyrok, a jego „dalszy los pozostaje nieznany”; zrehabilitowany został 12 października 1992 roku.
Ta wersja stoi w bezpośredniej sprzeczności z innym, wiarygodnym źródłem: archiwalną bazą ofiar represji politycznych openlist.wiki, opartą na dokumencie z Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RGASPI, fond 558, opis 11, dieło 419, listek 40) — jednym z zeszytów rejestracyjnych dokumentów wysyłanych do Stalina z rezolucjami. Baza ta podaje, że w 1938 roku Arszinow został skazany na „ВМН (расстрел)” — Wyższą Miarę Kary, czyli rozstrzelanie, nie na łagier.
Do tego dochodzi jeszcze co najmniej pięć innych wariantów w kolejnych źródłach. Rosyjska baza biograficzna hrono.ru podaje, że Arszinow został aresztowany na początku 1938 roku pod zarzutem stworzenia i kierowania nielegalną anarchistyczną organizacją szpiegowsko-terrorystyczną i rozstrzelany — tę samą, ogólną wersję („aresztowany 1938, rozstrzelany”) powtarzają dic.academic.ru, histrf.ru oraz przetłumaczone wersje Wikipedii w językach niemieckim, bułgarskim, ukraińskim, francuskim i hiszpańskim. Czeska Wikipedia podaje przy tym konkretną datę śmierci: 9 września 1938 roku w Moskwie. Z kolei marxists.org oraz Nick Heath datują aresztowanie i śmierć na rok wcześniej — 1937, przy czym sam Heath formułuje to z wyraźną niepewnością: „Wydaje się, że został rozstrzelany w 1937 roku podczas deportacji” (libcom.org) — słowo „wydaje się” jest tu znaczące i świadczy o tym, że nawet dociekliwy historyk-anarchista nie miał pewności co do szczegółów. Angielska Wikipedia z kolei podaje formułę pośrednią: „zniknął ok. 1 kwietnia 1940 roku… egzekucja przez rozstrzelanie (przypuszczalnie)” — co wygląda na próbę połączenia proceduralnej daty z rosyjskiej Wikipedii (skarga z 1 kwietnia 1940) z ogólną narracją o rozstrzelaniu, bez wyjaśnienia tej niekonsekwencji.
Wreszcie, akademicki historyk anarchizmu Dmitrij Rublow, w dwóch recenzowanych tekstach, potwierdza, że sprawa „Centrum Anarchistycznego” toczyła się w latach 1938–1939, opisuje ją jako proces typu „amalgamat” (sprawę łączącą wielu niezależnych od siebie ludzi we fikcyjną, wspólną organizację przestępczą, na potrzeby śledztwa NKWD), w której Arszinow miał zostać przedstawiony jako „przywódca” podziemnych członków organizacji — jednak Rublow, mimo swojego akademickiego statusu i dostępu do materiałów archiwalnych, nie podaje w żadnym z tych tekstów dokładnej daty ani sposobu śmierci samego Arszinowa (predanie.ru).
(Zastrzeżenie źródłowe — rozbieżność, której nie rozstrzygam: wobec siedmiu częściowo zgodnych, częściowo sprzecznych wersji — rok aresztowania (1937 lub 1938), treść wyroku (śmierć przez rozstrzelanie lub dziesięcioletni łagier), dokładna data śmierci (1937, 9 września 1938, czy „zniknięcie ok. 1 kwietnia 1940”) — nie da się dziś ustalić jednej wersji jako bezspornie prawdziwej. Co szczególnie istotne, sprzeczność ta nie przebiega wzdłuż oczywistej linii „źródła anarchistyczne kontra źródła sowieckie/rosyjskie” — rosyjska Wikipedia i rosyjska baza archiwalna openlist.wiki, oparta na tym samym typie dokumentów RGASPI, podają wzajemnie sprzeczne wersje treści wyroku. Jedyne, co można powiedzieć z pewnością: Arszinow został aresztowany w ramach Wielkiej Czystki w latach 1937–1938, oskarżony w politycznej, sfabrykowanej sprawie o rzekome kierowanie podziemną organizacją anarchistyczną, i zginął lub zaginął w systemie sowieckich represji — nie żyjąc już najpóźniej od 1940 roku. Powyższe warianty przedstawiam więc jako otwartą rozbieżność źródeł, zgodnie z metodologią przyjętą w całym tym projekcie biograficznym.)
Historyczna ironia tej niejasności jest trudna do przeoczenia: człowiek, który przez większość życia dokumentował z dbałością o szczegóły losy innych — Machno, ruchu machnowskiego, samego siebie w licznych zeznaniach i deklaracjach — sam zniknął w systemie, który nie zadał sobie trudu, by w spójny sposób odnotować, jak i kiedy go zniszczył.
Rozdział VIII. Ocena: kronikarz, ideolog czy zdrajca?
Sądy współczesnych Arszinowowi towarzyszy z ruchu anarchistycznego są w większości bardzo krytyczne — i, w przeciwieństwie do sporu wokół jego motywów w latach trzydziestych, tu źródła są ze sobą wyjątkowo zgodne. Sam Nestor Machno, jego dawny uczeń z celi butyrskiej, ocenił go z czasem surowo jako człowieka „napuszonego i żądnego władzy… nieznanego w rosyjskiej rewolucji do 1919 roku”, który zaczął myśleć o sobie jako o przywódcy anarchizmu. Aleksander Berkman był jeszcze bardziej lakoniczny: „Nie uważam go za ważnego w ogóle… zdrada naszej sprawy przez takich jak Jarczuk czy Arszinow wynika z braku anarchistycznej wizji… z przyczyn ekonomicznych… to zdrajcy i tchórze”. Max Nettlau, jak odnotowują źródła, wyrażał się „mniej więcej podobnie”. Włoski anarchista Camillo Berneri ujął to najbardziej obrazowo, pisząc, że Arszinow „nie odszedł z ruchu spokojnie i z godnością, lecz zatrzasnął za sobą drzwi jak pijak”. Syn Wolina, Lew, przywoływał później ostrzeżenie, jakie jego ojciec — wciąż zwracając się do niego partyjnym pseudonimem — miał wystosować do samego Arszinowa: „Marin, oni cię rozstrzelają… nigdy ci nie wybaczą”.
Ta zgodność opinii współczesnych nie oznacza jednak, że ocena Arszinowa powinna być jednowymiarowa. Z perspektywy anarchistycznej trzeba dokonać rozróżnienia, którego sami współcześni mu towarzysze — zrozumiale rozgoryczeni jego zdradą — nie byli w stanie dokonać na chłodno: między Arszinowem-kronikarzem i Arszinowem-politykiem lat trzydziestych. Jego „Historia Ruchu Machnowskiego” pozostaje dziś, niezależnie od tego, co jej autor zrobił później, najważniejszym źródłem pisanym z wnętrza samego ruchu — dokumentem, którego wartości historycznej nie umniejsza późniejsza zdrada jego autora, tak jak wartości muzycznej utworu nie umniejsza późniejsze zachowanie kompozytora. Podobnie jego rola w edukacji młodego Machno w Butyrce — akt bezinteresownej solidarności więziennej — jest faktem niezależnym od tego, co Arszinow zrobił dwadzieścia lat później.
Jednocześnie sama „Platforma Organizacyjna” z 1926 roku, mimo kontrowersji jaką wywołała u Malatesty i Berkmana, przetrwała próbę czasu znacznie lepiej niż jej główny współautor — nurt „platformizmu”, jaki z niej wyrósł, pozostaje żywą, aktywną tendencją w międzynarodowym ruchu anarchistycznym po dziś dzień, całkowicie niezależną od biografii politycznej samego Arszinowa. To rzadki przypadek, w którym idea przeżyła kompletne moralne bankructwo jednego z jej twórców.
Ostatecznie jednak nie da się uniknąć konkluzji, że Arszinow lat trzydziestych — autor artykułu „Krach anarchizmu” w „Izwiestii”, sygnatariusz listu wyrzekającego się przekonań całego życia, człowiek szukający protekcji u bolszewickich dygnitarzy — zdradził nie tylko abstrakcyjną ideę, lecz konkretnych, żywych ludzi: dawnych towarzyszy z Nabatu i Machnowszczyzny, z którymi walczył, siedział w więzieniach i redagował gazety. Niezależnie od tego, czy — jak chce Skirda — było to taktyczne udawanie, czy — jak chce Nikitin — długo skrywana prawdziwa lojalność, efekt praktyczny dla ruchu anarchistycznego był ten sam: głos, który mógł bronić spuścizny Machnowszczyzny na emigracji, zamiast tego publicznie ją demontował. System, któremu ostatecznie zaufał, nie oszczędził go — zginął lub zaginął w tej samej maszynie terroru, której eksperckim głosem próbował się stać.
Zakończenie
Życie Piotra Arszinowa jest historią o tym, jak blisko potrafią leżeć obok siebie największa intelektualna zasługa i najgłębsza polityczna klęska. Jako nauczyciel młodego Machno w celi Butyrki i jako autor „Historii Ruchu Machnowskiego” pozostaje postacią, bez której współczesna wiedza o Machnowszczyźnie byłaby dziś znacznie skromniejsza — to jego pióro, nie rewolwer, dało temu ruchowi trwałe miejsce w historii anarchizmu. Jako współautor „Platformy Organizacyjnej” wywołał spór, który do dziś strukturyzuje debaty wewnątrz ruchu. A jako polityczny renegat lat trzydziestych, publicznie wyrzekający się wszystkiego, czemu poświęcił dorosłe życie, stał się dla swoich dawnych towarzyszy synonimem zdrady — zanim sam padł ofiarą tego samego systemu, któremu zaufał.
To, że nawet dziś, prawie dziewięćdziesiąt lat po jego zniknięciu, nie wiemy z pewnością, czy zginął w 1937, czy 1938, czy może dopiero w 1940 roku, i czy zginął od kuli, czy w łagrze — jest może najbardziej wymownym świadectwem tego, czym był stalinowski aparat terroru: maszyną, która nie tylko odbierała ludziom życie, lecz odbierała im nawet prawo do jednoznacznie zarejestrowanej śmierci.
Wszystko, co czytasz w tej serii o ludziach Machnowszczyzny, w dużej mierze wywodzi się z jednej książki — i naprawdę warto poznać ją w całości, nie tylko z cudzych cytatów. „Historia Ruchu Machnowskiego 1918–1921″ to relacja z pierwszej ręki, spisana przez Piotra Arszinowa — nie historyka piszącego z dystansu, lecz człowieka, który był tam naprawdę: siedział z Machno w celi butyrskiej, redagował machnowską prasę, patrzył na sukcesy i klęski tego ruchu z bliska, czasem z bronią w ręku. To rzadkość w historii rewolucji — relacja napisana nie o robotnikach i chłopach walczących o wolność, ale przez jednego z nich.
Książka opisuje, jak machnowcy na południu Ukrainy w latach 1918–1921 stworzyli coś więcej niż chłopską armię partyzancką — anarchistyczny ruch społeczny, który jednocześnie walczył na trzy fronty (z okupantami austro-niemieckimi, Białymi i Czerwonymi) i próbował budować, w środku wojennej zawieruchy, wolne społeczeństwo bez państwa i bez panów.
To, co czyni to polskie wydanie szczególnym, to jego pochodzenie — nie duże wydawnictwo z kalkulacją sprzedaży, ale my jako 161 CREW, oddolna, nieformalna sieć antyfaszystowskich i antyautorytarnych aktywistów działająca w Polsce od 2012 roku — zdecydowaliśmy się wydać tę książkę własnymi środkami, bo historia Machnowszczyzny naprawdę nas poruszyła i uznaliśmy, że polski czytelnik zasługuje na dostęp do tego tekstu w twardej oprawie, a nie tylko w rozproszonych, cyfrowych fragmentach.
Z perspektywy anarchistycznej to lektura obowiązkowa nie dlatego, że jest wygodna czy propagandowa — bo nie jest, Arszinow sam pokazuje błędy, klęski i dramaty ruchu — ale dlatego, że to jeden z niewielu autentycznych, wewnętrznych świadectw tego, jak w praktyce, pod ogniem ze wszystkich stron, próbowano zbudować życie bez władzy. Kupując tę książkę, nie tylko poznajesz historię z pierwszej ręki — wspierasz też oddolny, niezależny ruch wydawniczy, który robi to bez wsparcia korporacyjnych wydawnictw, z pasji i przekonania, że ta historia musi żyć dalej.
Książkę można zamówić pisząc do nas przez messenger Distro 161 Crew lub mail distro161crew@riseup.net
